Değişiklik Yönetimi (MOC) Süreçlerinde EKED

1. Kapsam ve Değişiklik Sınıfları

Amaç: MOC kapsamında hangi değişikliklerin EKED’i tetiklediğini netleştirerek riskleri kontrol altına almak ve güncel izolasyon prosedürlerini garanti etmek.

1.1 Kapsam Tanımı

EKED’i etkileyen her tür değişiklik MOC kapsamındadır. Buna enerji kaynağı tipinde, izolasyon noktalarında, ekipman yerleşiminde, kontrol mantığında, etiket/işaretlemede ve personel yetkilendirmesinde meydana gelen güncellemeler dahildir.

1.2 Dahil Edilecek Değişiklik Türleri

1. Fiziksel ekipman değişimi/eklenmesi: Motor, pano, vana, borulama, hızlı bağlantı kaplinleri.

2. Proses parametre revizyonu: Basınç, sıcaklık, hız, kimyasal akış değişimleri.

3. Elektrik ve otomasyon değişiklikleri: VFD/PLC yazılım güncellemesi, interlock mantığı, acil durdurma devreleri.

4. Enerji altyapısı değişiklikleri: Besleme hatları, UPS/jeneratör entegrasyonu, geçici beslemeler.

5. Koruyucu donanım ve erişim noktaları: Kilitli kapılar, bariyerler, sensörler.

6. Doküman ve iş akışları: EKED talimatları, izinli çalışma (PTW) formları, rol ve sorumluluk güncellemeleri.

7. Geçici düzenlemeler: Bypass, jumper, sökülebilir bağlantılar, taşınabilir ekipman kullanımı.

1.3 Hariç Tutulanlar (Aynı-Kalıp Değişim)

Aynı model ve teknik değerde, izolasyon noktalarını ve enerji tipini değiştirmeyen, montaj-mekanik ayak izi aynı kalan “aynı-kalıp” yedek parçalar MOC dışında tutulabilir. Ancak şu koşulların tamamı sağlanmalıdır:

1. Güç/sızdırmazlık/voltaj-akım değerleri birebir aynı.

2. Kilitleme aparatları ve erişim noktaları değişmiyor.

3. Etiketler ve numaralandırma sabit.

4. Bakım talimatı ve tehlikeli enerji listesi etkilenmiyor.

   Şüphe varsa varsayılan yaklaşım MOC’a dâhil etmektir.

1.4 Sınıflandırma (Etki ve Risk Temelli)

1. Minör: EKED prosedüründe noktasal revizyon; tek izolasyon kartı güncellemesi yeterli.

2. Orta: Birden fazla ekipmanı etkileyen, izolasyon diyagramı ve eğitim güncellemesi gerektiren değişiklik.

3. Majör: Enerji türü, akış yolu veya kontrol felsefesinde değişim; geniş çaplı revizyon, devreye alma planı ve yönetici onayı şart.

1.5 Geçici ve Acil Değişiklikler

Geçici değişikliklerin bitiş tarihi, sorumlu kişi ve geri alma planı yazılı olmalı; sahada görsel işaretleme yapılmalı. Acil durum değişiklikleri sonrası 24–72 saat içinde MOC ve EKED dokümantasyonu resmileştirilmelidir.

1.6 EKED’e Özel Çıktılar

Her sınıf için asgari çıktılar belirlenmelidir: güncel izolasyon diyagramı, kilit/etiket listesi, istasyon-envanter revizyonu, eğitim kaydı ve PTW entegrasyon kontrolü.

1.7 Hızlı Tetikleyici Sorular

1. Enerji türü, akış yönü veya basınç/sıcaklık değişiyor mu?

2. Yeni bir izolasyon noktası ekleniyor ya da mevcut kaldırılıyor mu?

3. PLC/VFD/koruma devresi mantığı değişiyor mu?

4. Geçici bypass/jumper kullanılacak mı?

5. Etiket, numaralandırma veya istasyon yerleşimi etkileniyor mu?

   Bu sorulardan herhangi biri “evet” ise MOC + EKED süreci başlatılmalıdır.

2. Risk Değerlendirmesi ve EKED Etki Analizi

2.1 Metodoloji ve Girdi Seti

Değişiklik bildirimi açıldıktan sonra P&ID, tek hat şeması, kablo çizelgeleri, layout, proses parametreleri, ekipman envanteri ve mevcut EKED talimatları toplanır. PTW akışları, bakım iş emri ve devreye alma planı da değerlendirmeye dâhil edilir. Amaç, değişikliğin enerji izolasyonu üzerindeki doğrudan ve dolaylı etkilerini netleştirmektir.

2.2 Tehlikeli Enerji Envanteri ve Akış Yolları

Elektrik, mekanik, yerçekimi, pnömatik, hidrolik, termal, kimyasal ve depolanmış enerji kaynakları ayrı ayrı incelenir. Geri besleme ihtimali, by-pass hatları, tek yönlü klape arızası, kapasitör deşarj süreleri ve hidrolik akümülatörler gibi ikincil enerji senaryoları özel olarak işaretlenir. İzolasyon noktaları, sıfır enerji doğrulama adımları ve bekleme süreleri bu aşamada belirlenir.

2.3 Senaryolar ve Arayüz Riskleri

Bakım, temizlik, kalibrasyon, ayar, arıza giderme ve devreye alma olmak üzere operasyon senaryoları ayrı ayrı ele alınır. Komşu hatlar, ortak yardımcı tesisatlar, taşınabilir güç kaynakları, taşeron müdahaleleri ve vardiya devri arayüzleri için “ne olur eğer” analizi yapılır. Ex-sınıflandırılmış alanlarda kıvılcım kaynaklı tetikleyiciler ayrıca değerlendirilir.

2.4 Risk Matrisi ve Kabul Kriterleri

Şiddet ve olasılığa göre 5×5 matris kullanılır. Kabul kriterleri değişiklik sınıfıyla hizalanır: minör değişiklikte prosedür güncellemesi yeterliyken, orta düzeyde izolasyon diyagramı ve eğitim revizyonu zorunlu olur; majörde ise devreye alma test planı, yönetim onayı ve saha doğrulaması gerekir. Hedef, artık riski “kabul edilebilir” banda indirmektir.

2.5 EKED Etki Analizi: Prosedür, Ekipman, Kaynaklar

Değişiklik hangi EKED talimatlarını, izolasyon kartlarını ve istasyon/çanta envanterini etkiliyor netleştirilir. Gerekli yeni kilitleme aparatları, etiket tipleri, kilit çoklayıcı sayıları ve istasyon yerleşim değişiklikleri çıkarılır. Eğitim ihtiyacı, yetkilendirme listesi ve denetim planı güncellenir. Sonuç, izlenebilir bir değişiklik kaydı ve eylem listesi olmalıdır.

2.6 Kontrol Önlemleri: Mühendislik ve İdari

Mühendislik kontrolleri; kilitlenebilir ayırıcılar, çift blok-boşalt (DBB), geri akış önleyiciler, mekanik pimler, kilitlenebilir vanalar, deşarj ve havalandırma noktaları şeklinde kurgulanır. İdari kontroller; PTW ile EKED adımlarının bağlanması, bypass izin süreci, etiket-numaralandırma standardı ve taşeron uyum maddelerini kapsar.

2.7 Doğrulama, Kabul ve Devreye Alma Ölçütleri

Sıfır enerji doğrulaması için ölçüm cihazı gereklilikleri, bekleme süreleri ve “deneme çalıştır” testleri tanımlanır. Değişiklik sonrası saha turu, etiket ve izolasyon haritası kontrolü, örnek kilitleme tatbikatı ve kayıtların arşivlenmesi kabul şartıdır. Majör değişikliklerde ilk hafta boyunca artırılmış denetim planı uygulanır.

3. Roller, Sorumluluklar ve Onay Matrisi (RACI)

3.1 Ana Roller ve Kısa Tanımlar

1. MOC Koordinatörü (MOC-K): Değişiklik kaydını açar, adımları koordine eder, kapanışı doğrular.

2. Proses/Ekipman Sahibi (Owner): Üretim etkisini ve saha uygunluğunu yönetir, asıl sorumlu.

3. Bakım/EM (Mekanik-Elektrik-Enstrümantasyon): Teknik çözümü tasarlar ve uygular.

4. EKED Yetkilisi (EKED-Y): İzolasyon planını hazırlar, kilitleme/etiketleme ve sıfır enerji doğrulamasını yürütür.

5. PTW İzin Yetkilisi (PTW-İY): Çalışma iznini verir; EKED adımlarının izinle bağlandığını kontrol eder.

6. İSG (HSE): Risk değerlendirmesini denetler, uygunsuzluk ve düzeltici faaliyetleri yönetir.

7. Taşeron Sorumlusu (TS): Alt yüklenici yeterliliği, eğitim ve saha uyumundan sorumludur.

3.2 Süreç Adımlarına Göre RACI

1. Başlatma ve Kapsamlandırma: R=MOC-K, A=Owner, C=İSG, I=PTW-İY, EKED-Y, TS

2. Risk Analizi ve Etki Değerlendirmesi: R=İSG, A=Owner, C=Bakım/EM, EKED-Y, I=MOC-K, PTW-İY, TS

3. Teknik Çözüm ve EKED Planı: R=Bakım/EM, EKED-Y, A=Owner, C=İSG, I=MOC-K, PTW-İY, TS

4. PTW Entegrasyonu ve İzin Akışı: R=PTW-İY, A=Owner, C=EKED-Y, İSG, I=MOC-K, TS

5. Saha Uygulama ve İzolasyonun Kurulması: R=EKED-Y, Bakım/EM, A=Owner, C=İSG, I=MOC-K, PTW-İY, TS

6. Sıfır Enerji Doğrulaması ve Test: R=EKED-Y, A=İSG, C=Bakım/EM, Owner, I=MOC-K, PTW-İY

7. Devreye Alma ve İzolasyonun Kaldırılması: R=Bakım/EM, EKED-Y, A=Owner, C=PTW-İY, İSG, I=MOC-K, TS

8. Dokümantasyon, Eğitim ve Arşiv: R=MOC-K, A=Owner, C=İSG, EKED-Y, PTW-İY, I=TS

9. Sonrası Denetim ve Kapanış Onayı: R=İSG, A=Owner, C=MOC-K, EKED-Y, I=PTW-İY, TS

3.3 Onay Eşikleri ve Eskalasyon

1. Minör değişiklik: Owner onayı yeterlidir; MOC-K kayıt ve dokümantasyon günceller.

2. Orta değişiklik: Owner + İSG onayı; PTW-İY entegrasyon kontrolü zorunlu.

3. Majör değişiklik: Owner + İSG + üst yönetim onayı; devreye alma planı ve bağımsız doğrulama şart.

4. Eskalasyon: Zaman/etki kritik ise MOC-K, 4 saat içinde üst yönetimi bilgilendirir; sahada güvenlik kararı İSG’dedir.

3.4 Yetkinlik ve Yetkilendirme Kriterleri

1. EKED-Y: Yetki kartı, yıllık tazeleme, ekipman-spesifik eğitim.

2. PTW-İY: Proses ve EKED entegrasyonu eğitimi, imza yetkisi matrisi.

3. Taşeron: EKED ve PTW eğitimi kanıtı, ekipman listesi ve denetim kabulü.

4. Çakışan görev kısıtı: İzolasyonu kuran kişi doğrulamayı tek başına yapamaz; bağımsız göz şart.

3.5 Bağımsız Doğrulama ve Görev Ayrılığı

1. Uygulama (R) ile Doğrulama (A/C) ayrılır; kritik adımlarda çift imza.

2. Sıfır enerji testleri, farklı kişi/ekip tarafından kayda alınır.

3. Dijital kayıtlar zaman damgalı tutulur; değişiklik revizyon geçmişi saklanır.

3.6 Taşeron Yönetimi ve Sözleşmesel Ekler

1. Sözleşmeye EKED/PTW uyum maddeleri, JSA ve izolasyon planı teslim şartı eklenir.

2. Şantiye başlangıcında EKED brifingi ve etiket numaralandırma sistemi tanıtımı yapılır.

3. Uygunsuzlukta durdurma yetkisi: İSG ve Owner müştereken uygular; yeniden başlatma şartları yazılıdır.

3.7 Kayıtlar ve İzlenebilirlik

1. MOC numarası, ilgili iş emirleri, PTW kayıtları, izolasyon diyagramları ve eğitim katılım listeleri tek dosyada eşlenir.

2. CMMS/ERP içinde zorunlu alanlar: değişiklik sınıfı, onaycılar, saha doğrulama tarihi, kapanış notu.

3. Denetim izi: 3 yıl saklama; majör değişikliklerde 5 yıl.

4. İş Emri – PTW – EKED Süreç Entegrasyonu

4.1 Süreç Akışı ve Kapı Bekçileri

İş emri açılmadan MOC numarası oluşturulur. PTW yalnızca onaylı EKED planı ve izolasyon kartı sisteme eklendiğinde aktif edilir; sahada sıfır enerji doğrulaması görülmeden PTW yürürlüğe girmez.

4.2 İş Emri Üzerindeki Zorunlu Alanlar

MOC_ID, PTW_ID, EKED_Plan_No, izolasyon noktaları listesi, ölçüm/doğrulama yöntemi, bekleme süreleri ve sorumlu EKED yetkilisi zorunlu alan olarak iş emrine bağlanır. Değişiklik sınıfı ve risk matrisi skoru da iş emrine yazılır.

4.3 PTW Türleri ile EKED Eşlemesi

Sıcak Çalışma, Elektrik Çalışması, Kapalı Alan, Yüksekte Çalışma ve Kaldırma İşleri izinleri için ilgili EKED adımları şablonlanır. Örneğin elektrik izinlerinde gerilim yokluk testi ve kapasitör deşarj süreleri; kapalı alanda mekanik kilit, havalandırma ve gaz ölçümü zorunludur.

4.4 Bypass ve Geçici Besleme İzin Akışı

Bypass istekleri ayrı bir PTW ekiyle yürür ve bitiş tarihi, geri alma planı ile bağlıdır. Geçici besleme, jeneratör veya UPS kullanımı durumunda geri besleme riskleri için ikinci bir doğrulama imzası istenir.

4.5 Dijital Entegrasyon ve Zorunlu Bağlantılar

CMMS/ERP’de iş emri kapanışı, “EKED doğrulama tutanağı” ve “PTW kapanış” belgeleri eklenmeden yapılamaz. Barkod/QR ile izolasyon noktaları sahada okutularak zaman damgalı kayıt alınır; revizyon değişirse sistem otomatik bildirim üretir.

4.6 Saha Kontrol Listeleri ve Tanık İmzaları

İzolasyon kurulumu, sıfır enerji testi ve devreye alma için üç ayrı kısa kontrol listesi kullanılır. Kontrolleri yapan ve tanıklık eden kişiler farklıdır; çift imza ve zaman damgası zorunludur.

4.7 Örnek Uçtan Uca Akış

1. MOC açılır ve sınıfı belirlenir.

2. Risk analizi yapılıp EKED planı ve izolasyon kartları güncellenir.

3. İş emri, MOC ve EKED planına bağlanarak açılır.

4. PTW hazırlanır, EKED adımları şablondan otomatik çekilir.

5. Saha izolasyonu kurulur, sıfır enerji doğrulaması kayıt altına alınır.

6. İş yapılır, geçici çözümler varsa kaldırılır ve geri alma kontrolü yapılır.

7. Devreye alma, PTW kapanışı ve iş emri kapanışı sırasıyla tamamlanır; tüm kayıtlar arşivlenir.

5. Geçici Çözümler/Bypass Yönetimi ve Kontroller

5.1 Tanım ve Kapsam

Bypass; koruma, interlock, sensör, valf ya da elektriksel bir fonksiyonun geçici olarak devre dışı bırakılması veya köprülenmesidir. Her bypass, EKED ve PTW ile ilişkili ayrı bir MOC kaydına bağlı yürütülür.

5.2 Onay ve Süre Sınırı

1. Bypass gerekçesi, başlangıç–bitiş tarihi ve geri alma planı yazılı olmalı.

2. Onay zinciri değişiklik sınıfına göre belirlenir; majörde üst yönetim imzası zorunludur.

3. Sahada “BY-PASS AKTİF” etiketi, MOC/PTW numarası ve sorumlu kişi bilgisi görünür olmalı.

5.3 Teknik Koşullar ve Mühendislik Kontrolleri

1. Elektriksel köprüleme sadece kilitlenebilir anahtarlar veya kilitli kutu içindeki jumper üzerinden yapılır; rastgele kablo ile köprü yasaktır.

2. Proses ekipmanında mekanik güvenlik sağlanmadan kontrol devresi bypass edilmez; gerekiyorsa DBB, kör flanş, pimleme veya fiziksel ayırma uygulanır.

3. Geri besleme ihtimali ve geçici beslemeler için ikinci doğrulama imzası istenir.

4. Ölçüm/doğrulama metodu (gerilim yokluk testi, basınç boşaltımı, gaz ölçümü vb.) kayıt altına alınır.

5.4 PTW–EKED Entegrasyonu

1. Bypass, ana PTW’ye bağlı ayrı bir ek izinle yürütülür.

2. EKED planı, bypass edilen fonksiyonun yarattığı ek riskleri kapsayacak şekilde güncellenir.

3. Vardiya devrinde aktif bypass listesi zorunlu olarak okunur ve imzalanır.

5.5 Risk Değerlendirmesi ve Operasyonel Kısıtlar

1. Etki analizi; koruma seviyeleri, acil durdurma mantığı, komşu hatlar ve Ex sınıfları için ayrı yapılır.

2. Bypass süresince hız, sıcaklık, basınç, kimyasal akış gibi proses limitleri düşürülür; gerekli ise üretim kapasitesi kısılır.

3. Alarm bastırma ve izleme ekranlarında işaretleme yapılır; alarm devre dışı bırakma protokolü kayıt altına alınır.

5.6 İzleme, Raporlama ve Geri Alma Planı

1. İzleme sıklığı değişiklik sınıfına göre belirlenir; majörde saatlik, orta düzeyde vardiyalık kontrol önerilir.

2. Geri alma tetikleyicileri net olmalı: iş bitişi, test tamamı, parça tedariki vb.

3. Süre uzatımı gerekiyorsa yeniden onay alınır ve yeni bitiş tarihi kayda geçer.

5.7 Geri Alma ve Kapanış Doğrulaması

1. Bypass kaldırılmadan önce sahada fiziksel kontroller ve fonksiyon testleri yapılır.

2. Tüm etiketler, geçici kablolar ve mekanik pimler sökülür; izolasyon diyagramı eski haline getirilir.

3. PTW kapanışı, EKED doğrulama tutanağı ve MOC kapanış notu aynı gün arşivlenir.

5.8 Acil Durum Bypass’ı

1. Hayati risk veya büyük ekipman hasarı tehdidinde, kısa süreli acil bypass İSG onayıyla devreye alınabilir.

2. En geç 24–72 saat içinde tam MOC kaydı, risk analizi ve tüm dokümantasyon tamamlanır.

5.9 Kısa Kontrol Listeleri

Öncesi: amaç, kapsam, süre, teknik yöntem, risk ve limitler, onaylar.

Sahada: etiketleme, kilitleme, ölçüm/doğrulama, vardiya bilgilendirme, izleme sıklığı.

Sonrası: geri alma, fonksiyon testi, etiket sökümü, kayıtların kapanışı.

Sonuç ve Özet — MOC Süreçlerinde EKED

– Kapsam ve sınıflar

Değişiklik, EKED’i etkiliyorsa MOC kapsamındadır. Aynı-kalıp değişimler hariç; minör-orta-majör sınıflandırma ile onay ve çıktı derinliği belirlenir.

– Risk değerlendirmesi

P&ID, tek hat, layout ve mevcut talimatlar üzerinden tüm enerji türleri ve ikincil enerji senaryoları analiz edilir. İzolasyon noktaları, bekleme süreleri ve doğrulama metotları netleştirilir.

– Roller ve RACI

MOC Koordinatörü, Owner, Bakım/EM, EKED Yetkilisi, PTW İzin Yetkilisi, İSG ve Taşeron rolleri tanımlıdır. Uygulama ile doğrulama ayrılır, kritik adımlarda çift imza esastır.

– İş emri – PTW – EKED entegrasyonu

İş emri MOC ve EKED planına bağlanır. PTW, onaylı izolasyon kartı ve sahada sıfır enerji doğrulaması olmadan yürürlüğe girmez. Dijital sistemde kapanış, doğrulama tutanakları eklenmeden yapılamaz.

– Geçici çözümler ve bypass

Her bypass ayrı MOC kaydı ve süre sınırı ile yönetilir. Teknik önlemler, görünür etiketleme, izleme sıklığı ve geri alma planı zorunludur. Süre uzatımı yeniden onay gerektirir.

– Devreye alma ve izolasyonun kaldırılması

İş bitiminde geçici çözümler kaldırılır, fonksiyon testleri yapılır, etiketler sökülür, izolasyon diyagramı eski haline getirilir. PTW ve iş emri kapanışı aynı gün arşivlenir.

– Dokümantasyon, eğitim ve denetim

İzolasyon diyagramı, kilit-etiket listesi, istasyon-envanter revizyonu, eğitim kayıtları ve denetim planı güncellenir. Majör değişikliklerde ilk hafta artırılmış saha denetimi uygulanır.

Hızlı Kontrol Listesi

1. MOC sınıfı ve kapsamı tanımlı mı

2. Tüm enerji türleri için etki analizi yapıldı mı

3. EKED planı ve izolasyon kartları güncel mi

4. RACI onayları ve yetkinlik şartları karşılandı mı

5. PTW’de EKED adımları ve bekleme süreleri işlendi mi

6. Bypass varsa süre, etiket ve geri alma planı yazıldı mı

7. Sıfır enerji doğrulaması ölçümle kayda alındı mı

8. Devreye alma sonrası fonksiyon testleri tamamlandı mı

9. Kayıtlar arşivlendi ve eğitim/denetim planı güncellendi mi